Logg inn





Glemt passord?   Registrer deg her.
av Nils Henrik Smith — sist endret 2016-09-29T13:55:16+02:00
Noregs mest nådelause forfattar fortel om sine litterære læremeistrar.

Jan Roar Leikvoll (f. 1974) debuterte i 2008 med romanen Eit vintereventyr. Her skildrar han ein ung og einsam manns lengt etter kjærleik under nådelause tilhøve i ein arbeidsleir. Forfattaren mottok lovsong frå ein samla kritikarstand.

Dette overraska ikkje underskrivne. Noreg er som kjent eit lite land, litteratur-Noreg endå mindre, intervjuar og intervjuobjekt har begge gått på Skrivekunstakademiet i Hordaland og utgjev bøker på same forlag.

For om lag to år sidan, under ein drikkeseanse i hovudstaden, spurte eg (den dåverande) redaktøren min om dei hadde nokre spanande nye debutantar dette året. (Det eg meinte, utan å vilje seie det direkte, var om dei hadde nokon som kunne reknast for å vere like talentfulle som eg.) Han lente seg mot meg over bordet, konspiratorisk, såg meg i augo og sa: Jan Roar Leikvoll! Eit vintereventyr: ei jævlig bra bok!

Dette skulle syne seg å vere ei ekstremt presis formulering. Eit vintereventyr er ei jævlig bra bok, det vil seie både bra og jævlig, og forunderleg nok óg ganske vakker. Leikvoll kom denne våren med sin etterlengta andre roman: Fiolinane er ei ny sterk forteljing om kjærleik og sakn og kampen for overleving - psykisk og fysisk - i eit dystopisk litterært univers. I den følgjande samtalen skal vi få vite kva bøker som har påverka forfattaren som levande og skrivande menneske.

Først, altså, Fiolinane: like god som eller betre enn Eit vintereventyr?

Eg trur den er betre. På mange måtar er det ein grusom roman, mørk, endå mørkare enn den førre, men samstundes klarare, slik eg opplever det. Heilt ærleg: eg meiner eg har skrive ein sterk tekst. For meg var det naudsynt å skrive slik, to svært brutale og nådelause romanar, og no når eg har fått det ut av systemet, så å seie, kan eg gå vidare og i framtida kanskje fokusere meir på å skildre det vakre, som óg i stor grad opptek meg.

 

Lista di består, i all hovudsak, av romanar skrivne av vestlege menn i løpet av det siste hundreåret. Kva, om noko, fortel dette om lesaren Jan Roar Leikvoll?

Eg ville lage ei ærleg liste. Dette er dei bøkene som har vore viktigast for meg. Eg vurderte å ta med kvinnelege forfattarar, eldre tekstar, lyrikk, men lét det vere, eg ville ikkje vere politisk korrekt, men fokusere på dei bøkene som har påverka meg mest, som lesar, menneske, forfattar.

 

Vi skal no gå direkte til lista an sich, og byrjar med Jon Fosse, ein forfattar du tidlegare har gjeve æra - eller skulda, alt ettersom - for at du nyttar nynorsk som litterært skriftspråk. Stemmer dette?

Ja. Det stemmer. Jon Fosse har vore ein læremeister. Dersom det ikkje var for Melancholiahan, ville eg truleg ikkje byrja skrive i det heile. Eg las Melancholia I & II sommaren 1998, i Polen, eg hadde leigd eit hus på landsbygda aust for Warzsawa, og romanen gjorde eit så sterkt inntrykk på meg at eg skreiv eit langt brev til forfattaren, og fekk svar ikkje lenge etter. I svarbrevet oppmoda Fosse meg til å freiste å skrive på nynorsk, eg gjorde det, og det iverksette noko i meg, hjelpte meg til å finne fram til ei litterær form, det var viktig.

 

Du nyttar nynorsk som eit estetisk grep: eit kunstspråk og ikkje eit kvardagsspråk?

Ja. Somme vil kanskje reagere negativt på dette, men det er ikkje noko eg kan ta omsyn til: for meg er nynorsk eit nyttig litterært verktøy, og eg synst ikkje eg har nokon grunn til å be om orsaking for at det er slik.

 

Melancholia I & II handlar om Lars Hertervig: ein deprimert vestnorsk attenhundretalsmålar som endte sine dagar på asyl. Kan det verte stor litteratur av slikt?

...til dags dato er Melancholia noko av det vakraste og såraste eg har lese av norsk litteratur.

Ein skulle ikkje tru at det var noko særleg, men til dags dato er Melancholia noko av det vakraste og såraste eg har lese av norsk litteratur. Utruleg bra. Jon Fosse har, særskilt med denne boka, vore heilt avgjerande for at eg kunne byrje å skrive. Samstundes er dette óg noko av grunnen til at eg ikkje kan lese Fosse no. Ikkje medan eg skriv. Det er farleg å lese Jon Fosse!

 

Kva er det som gjer Fosse unik?

Han skriv om uhyre enkle ting. Kulissane, for å seie det slik, er jo utruleg enkle, men uansett kva han skriv om har han ein dramatikk i språket: han kan skrive om nokon som ror på ein fjord, dei ror inn fjorden og så ror dei ut igjen - men likevel er det spennande, fordi det er så levande, måten han gjer det på, ja, det er veldig bra.

 

Eit særdrag ved Melancholia er at forfattaren går så direkte inn i eit sårbart menneskesinn som veit at det er sårbart. Dette kan minne mykje om skildringa av hovudpersonen i Eit vintereventyr. Finst det meining i å seie at denne skildringa hentar inspirasjon frå Jon Fosse?

Nei, eg trur ikkje at han på den måten har vore ein inspirasjon, men det som gjorde at eg vart så gripen av Fosse var at han skreiv om noko eg kunne kjenne meg att i: det sårbare mennesket - ikkje dermed sagt det svake mennesket, men det sårbare mennesket - synst eg er veldig spennande å arbeide med. Hovudpersonane i mine to bøker er jo, som du nemnte, svært sårbare, samstundes som dei er medvitne om at dei er sårbare, klar over at dei er annleis, særleg i Eit vintereventyr. På same vis i Melancholia: denne målaren, Lars Hertervig, han er jo ein veldig, veldig sårbar mann, og han er óg klar over det. Slik sett er nok dette ei bok kor eg opplevde identifikasjon, eg kunne kjenne meg att, både som menneske og som... skrivespire. Då eg byrja å lese Jon Fosse fekk eg eit nytt syn på mennesket i litteraturen, fordi han skildrar mennesket veldig annleis enn kva mange andre forfattarar gjer.

 

Melancholia er ein fiksjonstekst, men Lars Hertervig er ingen fiksjonskarakter: han fanst, og mange lesarar veit på førehand korleis det skal gå med han. Gjer dette noko med leseopplevinga?

Nei. Eg synst ikkje det: der er Jon Fosse genial, sjølv om vi veit kva som hende med Hertervig og korleis han hadde det, er det likevel utruleg spennande å lese Melancholia. Som sagt, der er Jon Fosse genial, sjølv om det ikkje eigentleg hender så mykje, er det likevel spennande fordi språket er så levande: han har eit språk som er svært enkelt å kjenne att, han kan få så mykje liv i ei setning, det er ikkje berre eit tilslørt poetisk nynorsk språk, det er så mykje liv i det. Han har ein heilt særeigen måte å skrive på, og det var nok det som gjorde så sterkt inntrykk på meg, frå første setning var eg inne i det, det berre greip meg, og er framleis ei av dei sterkaste leseopplevingane eg nokon gong har hatt.

 

Frå Jon Fosse går vi vidare til ein annan forfattar med sterk påverkingskraft, nemleg Franz Kafka, eit ikon for mange unge og skrivande menn. Kva var inngangen din til dette forfattarskapet?

Eg fekk Prosessen i gåve av ein eks-kjærast: eg trur ho skjøna at eg trong å lese KafkaKafka! For meg er han ikkje minst ein av dei beste litterære arkitektane eg nokon gong har treft på: sjølv om det ikkje eigentleg hender så mykje, skildrar han likevel byen på ein skremmande bra måte. Dei gamle, aust-europeiske byane som Praha, Krakow, alle desse byane eg ser føre meg når eg les Kafka, dei vert aldri det same etterpå, det er ei utruleg stemning han får til. Eg synst nesten alt av Kafka er bra. Han er ein utruleg jamn forfattar: det er fascinerande at ein forfattar berre skriv nokre få bøker, og så er alt, sjølv om det ikkje eigentleg var ferdig, tilnærma perfekt. Det litterære universet i Prosessen er jo eit svært einsamt univers: hovudpersonen står åleine, han vert arrestert, tilsynelatande utan grunn, det er skremmande. Kafka er ein forfattar som må lesast nøye: han skildrar ikkje berre byen, men óg mennesket, individet, angst, redsle, på ein utruleg bra, original og særeigen måte.

 

Kva rolle spelar Kafka i di eiga skriving?

På skriverommet mitt har eg eitt fotografi på veggen: det er av Franz Kafka!

På skriverommet mitt har eg eitt fotografi på veggen: det er av Franz Kafka! Eg kjøpte det i Praha, på Kafka-muséet, det var ei flott oppleving. Eg likar kjensla av at han, kvar einaste dag, ser ned på meg der eg sit og skriv. Eg sit óg ofte på same staden når eg les, og det er veldig rart å lese Kafka og samstundes merke i sidesynet at forfattaren ser ned på meg, det er noko trygt over det, ein så stor forfattar, og der sit eg og held på med mitt: det er ein stor inspirasjon.

 

Er det ikkje ganske ironisk at det finst eit museum dedikert til ein mann som var så manisk oppteken av å utslette seg sjølv?

Jau, det er utruleg, men muséet kan verkeleg anbefalast. Eg var veldig skeptisk, men vart positivt overraska. Eg var óg så heldig å kome i snakk med ei veldig gammal dame der, ho snakka tysk og kunne fortelje at foreldra hennar hadde kunna hugse den tida då Kafka levde i Praha, det var veldig spennande. På same vis som Jon Fosse er Kafka for meg ein læremeister. Dei andre bøkene på lista er fantastiske tekstar som alle har vore svært viktige for meg, men i forfattarskapet og livet mitt finst nokre læremeistrar, og mellom dei er kanskje Kafka den eg set høgast av alle.

 

Kafkas forteljingar, og særleg Prosessen, finn gjerne stad i eit anonymt og klaustrofobisk storbylandskap: den neste forfattaren på lista, derimot, skildrar som oftast eit heilt annleis litterært univers...

Ja. Landskapsskildringane hjå Tarjei Vesaas synst eg er veldig bra, særleg i FuglaneFuglane, som er den romanen eg likar best. Det er svært vakre skildringar, som eg personleg set stor pris på: ein tenkjer seg jo gjerne at det landskapat Vesaas skildrar er hans eige landskap, Telemarkslandskapet, men samstundes er det noko internasjonalt over det, noko várt og fint, og skrive med veldig stor respekt for naturen.

 

Vesaas' romanar er eit klassisk døme på at det lokale óg kan vere universelt? Det er interessant at han framleis vert så mykje lesen, ikkje berre i Noreg, men óg i land som er svært annleis enn vårt, både geografisk og kulturelt.

Absolutt. Mitt eige syn på dei innlandsnorske landskapa har endra seg veldig etter at eg las Vesaas. Fuglane er ei bok eg set svært høgt ikkje berre på grunn av landskapsskildringane, men óg på grunn av skildringane av mennesket: Mattis, hovudpersonen i romanen, må jo vere ein av dei mest sårbare skapningane i litteraturen etter 2. verdskrigen.

 

Vesaas kalla sjølv skildringa av Mattis "eit sjølvportrett med visse atterhald"...

Eg veit ikkje eigentleg så mykje om Vesaas, men ser føre meg ein mann som les mykje, skriv mykje, ror mykje, og kombinasjonen tiltaler meg.

Ja. Det er ganske sterkt. Tarjei Vesaas fascinerer meg, ikkje berre som forfattar, men óg som menneske. Eg veit ikkje eigentleg så mykje om han, men ser føre meg ein mann som les mykje, skriv mykje, ror mykje, og kombinasjonen tiltaler meg. Ein har jo inntrykk av at han var ein fåmælt, forsiktig, nærast inneslutta mann, men samstundes må han jo ha hatt ei stor evne til å kome i kontakt med menneske, for å kunne skape så stor litteratur. Tenk, folk kom reisande til Vinje berre for å treffe han, helse på han og sjå staden kor han vaks opp - han må jo ha vore utruleg stor i si tid!

 

 Dette har vel óg å gjere med den nærast naturmytiske kultusen som fanst og framleis finst kring Vesaas? Urkrafta. Vismannen frå Vinje. Det er vanskeleg å førestelle seg noko tilsvarande idag?

Det fortel i alle fall noko om kor populær Vesaas faktisk var: han nådde ut til utruleg mange, både unge og eldre menneske, unge litteraturstudentar som forelska seg i han og eldre, livserfarne lesarar som skreiv takkebrev. Dei beste bøkene hans er både tidlause og tidstypiske: han treff noko som rører ved folk.

 

Kvifor er Fuglane ein stor roman?

Fordi det er ei fantastisk forteljing om eit sårbart menneske. Mattis er på mange måtar usynleg, han høyrer ikkje til nokon stad, han bur åleine med ei ugift syster i ei lita bygd og vert sett på som ein avvikar av bygdefolket, det er eit veldig rørande portrett av ein einsam og annleis mann. Eg las Fuglane første gong på vidaregåande, på eit tidspunkt då eg las lite, og då var eg ikkje klar for han, romanen var berre nok eit døme på den forhatte pensumlitteraturen. Personleg trur eg det norske skulesystemet har øydelagt mange gode bøker, rett og slett ved å prakke dei på elevar som av forståelege årsaker ikkje har nokon interesse for dei: skulevesenet vél ut nokre bøker, som skal lesast år etter år etter år etter år etter år - det er urettferdig mot litteraturen! Først i vaksen alder oppdaga eg kor utruleg spennande Vesaas er, og må igjen understreke at óg Fuglane for meg er som ei lærebok å rekne, ein roman som har lært meg mykje, ikkje berre som forfattar, men óg som menneske.

 

No eit relativt stort sprang, frå nynorskens Grand Old Man til den yngste forfattaren på lista, den einaste som vel kan seiast å tilhøyre vår eigen litterære generasjon, nemleg Carl Frode Tiller (f.1970): debutant og Vesaasprisvinnar i 2001 med romanen Skråninga. Kva er det med denne romanen?

Skråninga er utan tvil ei av dei sterkaste debutbøkene som er utgjeven i Noreg på Tillerland tid. Ein treng berre lese dei første sidene, språket er så kraftfullt, brutalt og skitent, det tek tak i deg frå første setning. Igjen har vi å gjere med ei skildring av eit sårbart menneskesinn, men Tiller skildrar ein forbrytar, eit menneske som er heilt annleis og nyttar eit heilt anna språk enn personane i dei andre bøkene eg har nemnt til no, og det synst eg er utruleg fascinerande, det er ei utruleg sterk bok!

 

Det er noko frigjerande ved tanken på at det er mogleg å lukkast så godt med ein debutroman?

Ja, Tiller var vel om lag tretti år då Skråninga kom ut, og det bør absolutt kunne vere ein inspirasjon for skrivande menneske. Han er jo ein forfattar som verkeleg har slått til: personleg meiner eg at debutboka kanskje er hans beste til no. Å lese denne brutale og såre romanen var ei stor oppleving for meg, eg kunne identifisere meg med mykje av det eg las, og det var óg på denne tida eg byrja skrive meir intensivt sjølv.

 

Av forfattarane på lista di er truleg Witold Gombrowicz den minst kjente for det boklesande publikum i Noreg: kvifor bør alle lese Gombrowicz?

Vel, grunnen til at eg las han - bortsett frå at eg var i Polen, heimlandet hans, denGombro før nemnte sommaren på landsbygda utanfor Warzsawa - var at han har vore ei sentral inspirasjonskjelde for Dag Solstad, som eg alltid har sett stor pris på, og det var veldig interessant å lese ein av yndlingsforfattarane hans. Gombrowicz er ein utruleg sprelsk forfattar, han leikar med språket, og nektar seg ingenting, og sjølv om dei på mange vis er svært ulike forfattarar er det vel noko av dette ein kan kjenne att hjå Solstad, dei viltvaksande, tilsynelatande uredigerte setningane, den snirklete stilen: han er jo sjølv genial nok til ikkje å kopiere førebiletet, men inspirasjonen er der, særleg hjå den unge Solstad.

 

Sistnemnte har sagt i eit intervju at av alle verdas språk vil han helst omsetjast til polsk, og grunnen han oppgjev for dette, er at polsk er det språket Gombrowicz skriv på...

Har han sagt det? Interessant. Ferdydurke er ei veldig spennande bok, ein klassikar innafor den eksperimentelle litteraturen, og kan på mange måtar samanliknast med Prosessen: både Gombrowicz og Kafka skriv om isolerte unge menn som opplever å verte kontrollert fysisk og psykisk av krefter utanfor dei sjølv. Romanen utkom i 1937, forfattaren forlét landet ikkje lenge etter, og levde resten av livet i eksil, i Frankrike og Argentina, og eg har inntrykk av at han var gløymt i heimlandet lenge. Men romanen i seg sjølv er ikkje lett å gløyme: teksten er nærast umogleg å stille seg likegyldig til, dersom ein ikkje godtek Gombrowicz' stil og framstillingsmåte tenkjer eg at den må vere nærast umogleg å lese!

 

Frå Solstads store inspirasjonskjelde skal vi no gå over til...Solstad!

Av forfattarane på lista er han ein av dei kor eg har lese så å seie alle bøkene. For Genanse og verdighetmeg er Solstad veldig stor, og det vil han alltid vere. Eg synst han har så bra historier, han skildrer menneske ofte på ein tørrvittig måte, men det ligg så mykje alvor bak alt han skriv! Han avslutta som kjent sitt forfattarskap i 1999, reint formelt, men likevel held han fram med å utgje romanar kor han tillét seg å eksperimentere, og det synst eg er kjempebra.

 

Genanse og verdighet er kanskje den romanen kor han legg seg aller tettast opp til det som etter kvart har vorte Solstad-stereotypen, nemleg den middelmåtige, desillusjonerte, lett alkoholiserte lektoren. Det er jo frykteleg ondskapsfullt å utlevere ein så stakkarsleg figur!

Ja. Boka er jo ei ypparleg skildring av ein middelaldrande manns fall og forfall. Det er ikkje eigentleg så mykje som skjer, men denne episoden med paraplyen, når han står ute i skulegarden etter endt arbeidsdag og det regnar og han skal slå opp paraplyen og får det ikkje til, og han skjeller ut elevane og til og med tek ordet fitte i sin munn - det er eit ugjenkalleleg fall.

 

Eg tenkjer at det ugjenkallelege ikkje eigentleg er det han har gjort, men at han veit at det han har gjort vart sett, det er dét som gjer tilværet uuthaldeleg for han, han veit at han vert sett heile tida?

Skam er ei kjensle eg trur er svært viktig i Dag Solstads forfattarskap: romanpersonane hans er jo utruleg sjølvhøgtidelege, men det fantastiske hjå Solstad er at han kan skrive om nær sagt kva som helst, han kan til og med skrive om fotball og det vert uviktig om lesaren interesserer seg for fotball eller ikkje, det vert uansett ei god lesaroppleving.

Ja. Han skammar seg. Skam er ei kjensle eg trur er svært viktig i Dag Solstads forfattarskap: romanpersonane hans er jo utruleg sjølvhøgtidelege, men det fantastiske hjå Solstad er at han kan skrive om nær sagt kva som helst, han kan til og med skrive om fotball og det vert uviktig om lesaren interesserer seg for fotball eller ikkje, det vert uansett ei god lesaroppleving. Genanse og verdighet er genial. Heile strukturen, kor den falne lektor Elias Rukla går rundt i Oslos gater og oppsummerer for seg sjølv sitt mislukka liv, det er fantastisk bra. Skildringa av korleis han vandrar gjennom bygatene, og samstundes inn i seg sjølv i alt det levde livet, som er ugjenkalleleg. For meg er dette den kanskje mest sårbare romanen frå Solstads hand, og den greip meg sterkt då eg las han. Det finst ei sterk einsemd i romanen, lektoren vert meir og meir åleine, samstundes som han framleis er her, mellom dei andre. Eg trur mange kan oppleve livet slik, og denne historia Solstad fortel, syner oss ei endeleg erkjenning, ei veldig sterk og bra bok.

 

Solstad er óg ein mytologisert forfattar?

Når eg les Solstad, ser eg alltid føre meg forfattaren som hovudpersonen i romanen: dersom det er ei av dei tidlege bøkene, ser eg føre meg den unge Solstad, med sekstitalsbriller og skjegg, slik eg kjenner han frå fotografi, og dersom det er ei av dei seinare bøkene ser eg han føre meg slik han ser ut i dag. Dette skjer ikkje med andre forfattarar, ikkje med Jon Fosse, Kafka eller Vesaas, berre med Solstad, og det fortél kanskje noko om den posisjonen han har i norsk litteratur. Han er ein forfattar i særklasse. Det finst berre ein Dag Solstad.

 

Truleg finst det óg berre ein Paul Auster?

Ja, han er jo ein glimrande forteljar, og New York-trilogien, som er det verket eg Austerhar valt, er tre veldig originale historier, variasjonar over kriminalsjangeren, men likevel ikkje krim, det er nærast noko kafkask over det, særskilt den første historia, kor hovudpersonen vert vikla inn i eit mysterium han ikkje sjølv skjønar rekkjevidda av før det er for seint. Dette er jo dei tidlegaste bøkene til Auster, og eg set veldig stor pris på denne delen av forfattarskapet hans. Mange av dei forfattarane vi har snakka om er langt meir teknisk fullkomne, men Auster har ei utruleg evne til å la ei forteljing følgje som ein konsekvens av ei anna, til å få lesaren til å godta tekstens logikk, til å spinne dei mest fantastiske historier av praktisk tala ingenting.

 

Han er óg ein svært litterær forfattar: han nyttar amerikansk kanon, forgjengarar som Hawthorne, Melville, Whitman, svært aktivt i eigne tekstar...

Auster er jo óg ein stor fan av den tidlege Knut Hamsun...

Han gjer det. New York-trilogien inneheld ei mengd relativt avanserte litterære tilvisingar, gjerne til klassiske forfattarar, men det som er så bra er at han gjer dette på ein så elegant måte, ein treng ikkje all verdas kunnskap om klassisk litteratur for å ha glede av bøkene, dei er, heilt enkelt, utruleg bra i seg sjølv. Eit anna typisk trekk ved Auster er at personane hans gjerne dukkar opp i fleire romanar: ein tilsynelatande ubetydeleg biperson i ein roman kan brått dukke opp i ein annan, og syne seg å vere langt viktigare og inneha ei heilt anna rolle i det litterære universet, enn kva lesaren fram til då har tenkt. Auster er jo óg ein stor fan av den tidlege Knut Hamsun...

 

Det finst eit ganske skarpt skilje der: mellom den tidlege og den ikkje-tidlege Hamsun?

Ja. Eit veldig skarpt skilje. Eg såg mellom anna eit intervju kor Auster nytta det Hamzundiplomatiske uttrykket "garbage" om Hamsuns seinare tekstar, det er kanskje å trekkje det litt langt, men det er på mange måtar to forskjellige forfattarar, den unge og den eldre Hamsun. Personleg har eg alltid skilt mellom forfattaren Hamsun, som var eit geni, og politikaren Hamsun, som var ein idiot, men eg meiner, tenk å debutere med Sult, skrive seg rett inn i verdslitteraturen, proklamere på førehand at du skal skrive noko som ingen har gjort før, og så går du heim og gjer det! No er det jo rett nok ikkje Sult, men Pan eg har valt, og det har eg gjort fordi dei naturskildringane og menneskeskildringane som finst der må vere mellom dei vakraste som er skrive. Det er jo ein klassikar, som veldig mange har lese, men som alltid gjer godt å lese om igjen, bøkene til den unge Hamsun er så fine fordi han brenn for å skrive litteratur, engasjementet gjer det til ei stor lesaroppleving.

 

Du har ein sterk affinitet for det fine og vakre: både tematisk og teknisk er dette kanskje den vakraste romanen på lista?

Det syner kor aktuell han er: vi er ikkje ferdige med Hamsun. Han kjem til å leve lenger enn dei aller fleste av oss.

Ikkje sant? Kjærleikshistoria i Pan er tragisk, men samstundes intens, lidenskapeleg: i tillegg går handlinga føre seg i eit av verdas mest spektakulære landskap, og alt dette er med på å gjere det til ei av dei vakraste bøkene i norsk litteratur. Alle bøkene eg har valt, kanskje med unnatak for Prosessen, har jo element av det vakre i seg, men Pan står på mange måtar i ei særstilling: finst det nokon stad ei vakrare skildring av det nord-norske landskapet? Hamsun la lista svært høgt. Tenk på kor mykje tid vi den dag i dag nyttar til å diskutere han. Det syner kor aktuell han er: vi er ikkje ferdige med Hamsun. Han kjem til å leve lenger enn dei aller fleste av oss.

 

Her kjem vi igjen inn på skiljet mellom det skrivande og det politiske mennesket Hamsun. Denne romanen vart skriven nesten femti år før han sa og skreiv dei tinga som for mange framleis er utilgjevelege, og som i dag kastar ein lang, lang skugge over heile forfattarskapet: tenk så herleg dersom Hamsun hadde døydd i 1930!

Ja. Då ville han vore ein stor forfattar og ein stor helt i Noreg. Det går ikkje an å orsake det han gjorde, men det er ein grunn til at han vart verdskjend: når ein les dei tidlege bøkene, og les dei heilt enkelt som litteratur, då er det stor litteratur!

 

Vi skal over til landet som ga Hamsun Nobelprisen, nemleg Sverige, og poeten og romanforfattaren Göran Tunström...

Berømte menn som har vært i Sunne, som var den siste boka Tunström ga ut før Tunströmsin noko tidlege død, er ein vakker og melankolsk roman, som eg trur veldig, veldig mange kan ha glede av å lese. Boka er så lett tilgjengeleg, men samstundes så utruleg fin, han skildrar ein mann, mot slutten av livet, som skal skrive ein artikkelserie for lokalavisa om berømte menn som har vore i Sunne, som er heimstaden hans. Stadig vert forteljinga avbroten av tilbakeblikk, tankar, minne frå hans eige liv: eg har lese boka fleire gonger, og eg les alltid sakte, fordi eg ikkje vil gå glipp av noko, boka er vakker og melankolsk frå første til siste side, og eg vil ikkje verte for fort ferdig.

 

Dét er vel omtrent det største komplimentet ein kan gje ei bok? Uansett skal vi avslutte med ein forfattar som óg mottek mange kompliment om dagen: Tomas Espedal! Vinnar av Kritikarprisen, Gyldendalprisen, nominert for andre gong til Nordisk Råds litteraturpris, lovprist av alle for sin poetisk finstemte prosa. Kva meir gjenstår eigentleg å seie?

Vel fortent. Vel fortent. Espedal er ein av dei forfattarane eg oppdaga relativt Espedalnyleg, det er ikkje meir enn tre-fire år sidan eg byrja lese bøkene hans, men det gjekk rett heim hjå meg. Det er fantastisk litteratur: for meg er det vanskelegaste eigentleg å skjøne kvifor han ikkje har fått meir merksemd før no.

 

Då han fekk Kritikarprisen, fokuserte praktisk tala samtlege avisredaksjonar på at Karl Ove Knausgård ikkje fekk han, det er kanskje symptomatisk?

burde vere lovpålagt å lese!

Ja, og berre dét at han i fleire aviser vert kalla Bergensforfattaren Tomas Espedal! Det er ei skam! Han er så lite lokal som det er mogleg å vere. er genial: måten han skildrar seg sjølv, og denne vandringa han legg ut på, og andre vandringar han har vore ute på, den filosofiske vinkelen hans, sjølv om han skriv autobiografisk, sjølv om han utleverer seg sjølv, gjer han det aldri på ein spekulativ måte, språket er så finstemt, han må vere ein av dei nolevande norske forfattarar som skriv vakrast, og boka er ein liten genistrek frå byrjing til slutt. er ei av dei yttarst få bøker som har forandra livet mitt utanfor bokverda: eg har alltid likt å gå, vandre, lange turar, naturen er like viktig for meg som skrivinga. Etter at eg las Espedal har eg byrja gå på ein annan måte, eg er meir og meir i naturen, vil sove meir og meir under ópen himmel, det er ei fantastisk kjensle, som eg for alvor oppdaga då eg las denne boka: burde vere lovpålagt å lese! 

 

Jan Roar Leikvolls liste:

 

 

Jan Roar Leikvoll er nominert til Ungdommens kritikerpris for 2010/11 med boka Fiolinane.